ACC ĐÀ NẴNG

Vai trò của hiến pháp trong đời sống pháp lý và chính trị của mỗi quốc gia luôn là nền tảng cốt lõi để xây dựng và vận hành bộ máy nhà nước. Tại Việt Nam, Hiến pháp không chỉ là đạo luật gốc mà còn là kim chỉ nam cho toàn bộ hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp. Trong bài viết dưới đây, hãy cùng ACC Đà Nẵng phân tích chi tiết về tầm quan trọng và sự chi phối của Hiến pháp đối với hệ thống pháp luật Việt Nam.

1. Vai trò của Hiến pháp trong hệ thống pháp luật Việt Nam

Vai trò của hiến pháp được xác định là nền tảng pháp lý tối cao, là cơ sở hiệu lực cho mọi văn bản quy phạm pháp luật khác trong hệ thống pháp luật quốc gia. Theo quy định tại Điều 119 Hiến pháp 2013, Hiến pháp là luật cơ bản của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có hiệu lực pháp lý cao nhất.

Mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp; mọi hành vi vi phạm Hiến pháp đều bị xử lý. Điều này khẳng định vị trí thượng tôn của Hiến pháp, tạo ra một trật tự pháp lý thống nhất, trong đó Hiến pháp đóng vai trò là "gốc rễ" để từ đó phát sinh và nuôi dưỡng toàn bộ các ngành luật cụ thể như luật dân sự, luật hình sự, luật hành chính hay luật đất đai.

Không chỉ dừng lại ở việc là nguồn gốc của quyền lực, vai trò của hiến pháp còn thể hiện rõ nét trong việc định hướng cho toàn bộ quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật. Khi Quốc hội ban hành một đạo luật mới, cơ quan này phải tuyệt đối tuân thủ các nguyên tắc, tinh thần và nội dung đã được hiến định.

Chẳng hạn, các quy định về quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp 2013 (từ Điều 14 đến Điều 49) là căn cứ trực tiếp để các luật chuyên ngành cụ thể hóa, đảm bảo không có bất kỳ văn bản nào đi ngược lại các giá trị cốt lõi này. Nhờ đó, hệ thống pháp luật Việt Nam luôn giữ được tính nhất quán, đồng bộ và khả thi, tránh được sự chồng chéo hay mâu thuẫn giữa các văn bản pháp luật với nhau.

Bên cạnh đó, vai trò của hiến pháp còn là tuyên ngôn chính trị – pháp lý về chế độ chính trị, chế độ kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh – quốc phòng và đối ngoại của đất nước. Hiến pháp 2013 đã thể chế hóa đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam, xác định rõ bản chất nhà nước là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.

Chính vì vậy, mọi chính sách, pháp luật ban hành ra đều phải phục vụ cho mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, đúng như tinh thần mà Hiến pháp đã đề ra. Điều này tạo nên một khung khổ pháp lý vững chắc cho sự phát triển bền vững của quốc gia.

2. Hiến pháp là nền tảng pháp lý tối cao của hệ thống pháp luật

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, Hiến pháp giữ vị trí tối thượng, là văn bản có giá trị pháp lý cao nhất, quyết định tính hợp hiến của toàn bộ hệ thống pháp luật. Điều 119 Hiến pháp 2013 quy định rõ ràng: "Mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp".

Đây chính là nguyên tắc bảo đảm tính thống nhất của pháp luật, ngăn chặn tình trạng các văn bản dưới luật ban hành trái với tinh thần hiến định. Cụ thể, khi xây dựng Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 (sửa đổi, bổ sung 2020), Quốc hội đã phải đặt Hiến pháp lên hàng đầu, coi đó là căn cứ pháp lý nền tảng để quy định thẩm quyền, trình tự, thủ tục ban hành các văn bản quy phạm pháp luật khác.

Vai trò này còn được thể hiện qua việc Hiến pháp quy định những vấn đề cơ bản nhất, quan trọng nhất của đất nước như: chế độ chính trị, quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, cơ cấu tổ chức và nguyên tắc hoạt động của bộ máy nhà nước.

Các luật, pháp lệnh, nghị định, thông tư… đều là sự cụ thể hóa các quy định này. Ví dụ, Hiến pháp 2013 quy định về quyền sở hữu đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu, từ đó Luật Đất đai được xây dựng dựa trên nguyên tắc này để quy định chi tiết về quản lý và sử dụng đất. Nếu không có Hiến pháp làm nền tảng, các văn bản pháp luật sẽ thiếu đi cơ sở pháp lý vững chắc và dễ dẫn đến sự tùy tiện trong quá trình áp dụng.

Hơn nữa, vai trò của hiến pháp trong việc bảo vệ quyền con người là vô cùng quan trọng. Hiến pháp 2013 dành hẳn Chương II để quy định về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, trong đó có các quyền bất khả xâm phạm như quyền sống, quyền tự do thân thể, quyền bí mật thư tín, điện thoại, điện tín…

Mọi văn bản pháp luật khác khi quy định về các vấn đề liên quan đều phải đảm bảo không được hạn chế trái phép các quyền này. Điều này tạo ra một "lá chắn" pháp lý vững chắc bảo vệ người dân trước mọi hành vi xâm phạm từ phía cơ quan nhà nước hoặc các chủ thể khác, khẳng định giá trị nhân văn sâu sắc của Hiến pháp.

3. Vai trò định hướng của Hiến pháp đối với hoạt động lập pháp

Vai trò của hiến pháp không chỉ dừng lại ở việc là nền tảng pháp lý mà còn là kim chỉ nam định hướng cho toàn bộ hoạt động lập pháp của Quốc hội và các cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Theo tinh thần của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 (sửa đổi, bổ sung 2020), việc xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật phải bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Điều này có nghĩa là trước khi một dự án luật được trình ra Quốc hội, các cơ quan soạn thảo phải rà soát kỹ lưỡng để đảm bảo nội dung dự thảo không mâu thuẫn với bất kỳ điều khoản nào của Hiến pháp.

Quá trình này được thực hiện một cách nghiêm ngặt qua nhiều bước khác nhau, đảm bảo mọi quy định mới đều phù hợp với tinh thần hiến định. Cụ thể, quy trình xây dựng pháp luật thường tuân theo các bước cơ bản sau:

Bước 1: Đề xuất chính sách và lập chương trình xây dựng luật, pháp lệnh

Các bộ, ngành có thẩm quyền tiến hành rà soát, đánh giá các quy định hiện hành, xác định nhu cầu cần điều chỉnh pháp luật. Dựa trên các quy định của Hiến pháp 2013 và định hướng phát triển kinh tế – xã hội, cơ quan này sẽ đề xuất các chính sách cụ thể, đồng thời lập hồ sơ đề nghị đưa vào chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội. Việc đề xuất này phải nêu rõ căn cứ hiến định cho từng chính sách, đảm bảo tính hợp hiến ngay từ giai đoạn khởi đầu.

Bước 2: Soạn thảo và lấy ý kiến đóng góp cho dự thảo

Cơ quan chủ trì soạn thảo tiến hành xây dựng dự thảo văn bản dựa trên các chính sách đã được phê duyệt. Trong quá trình này, dự thảo được đăng tải công khai trên Cổng thông tin điện tử của Chính phủ và các phương tiện thông tin đại chúng để lấy ý kiến của các cơ quan, tổ chức, cá nhân. Mọi ý kiến đóng góp đều được tổng hợp, tiếp thu và giải trình, đặc biệt chú trọng đến việc đối chiếu với các quy định của Hiến pháp để loại bỏ những nội dung có nguy cơ vi hiến.

Bước 3: Thẩm tra và trình Quốc hội xem xét, thông qua

Hội đồng Dân tộc hoặc các Ủy ban của Quốc hội tiến hành thẩm tra dự án luật, trong đó có nội dung thẩm tra về sự phù hợp của dự thảo với Hiến pháp. Sau khi được thẩm tra, dự án luật được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến và biểu quyết thông qua. Quốc hội có quyền bác bỏ hoặc yêu cầu chỉnh sửa nếu phát hiện dự thảo có dấu hiệu vi hiến, đảm bảo mọi đạo luật được ban hành đều tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc hiến định.

Nhờ có quy trình chặt chẽ này, vai trò của hiến pháp trong hoạt động lập pháp được phát huy tối đa, tạo nên một hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch và có tính khả thi cao, phục vụ hiệu quả cho công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Xem thêm tại đây: Vì sao luật Hiến pháp là ngành luật chủ đạo hiện nay?

4. Vai trò của Hiến pháp trong việc bảo vệ quyền con người và quyền công dân

Một trong những vai trò của hiến pháp quan trọng nhất chính là bảo vệ quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân. Hiến pháp 2013 đã có những bước tiến vượt bậc khi dành hẳn Chương II (từ Điều 14 đến Điều 49) để quy định chi tiết về các quyền này.

Điều 14 Hiến pháp 2013 khẳng định: "Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật". Đây là nền tảng pháp lý vững chắc nhất để mọi cá nhân có thể yêu cầu nhà nước bảo vệ khi quyền lợi hợp pháp của mình bị xâm phạm.

Các quyền cơ bản được hiến định bao gồm: quyền sống, quyền bất khả xâm phạm về thân thể, quyền được pháp luật bảo hộ về danh dự, nhân phẩm, quyền bí mật thư tín, điện thoại, điện tín, quyền tự do đi lại và cư trú, quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, quyền tiếp cận thông tin, quyền hội họp, lập hội, biểu tình…

Tất cả các quyền này đều được cụ thể hóa trong các luật chuyên ngành như Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng Hình sự, Luật Tiếp cận thông tin, Luật Báo chí… Mọi văn bản pháp luật này đều phải đặt trong khuôn khổ các quy định hiến định, không được phép hạn chế quyền con người một cách trái pháp luật.

Đặc biệt, Điều 14 Hiến pháp 2013 còn quy định: "Quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng".

Quy định này tạo ra một cơ chế bảo vệ kép, vừa đảm bảo quyền lợi tối đa cho người dân, vừa cho phép nhà nước có biện pháp cần thiết để bảo vệ lợi ích chung của xã hội. Nhờ đó, vai trò của hiến pháp trong việc cân bằng giữa lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng được thực hiện một cách hài hòa, đúng đắn, góp phần xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng và văn minh.

5. Câu hỏi thường gặp

Hiến pháp 2013 có bao nhiêu chương và điều?

Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 được Quốc hội khóa XIII thông qua tại kỳ họp thứ 6 vào ngày 28 tháng 11 năm 2013, có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2014.

Cơ quan nào có thẩm quyền giải thích Hiến pháp?

Theo quy định tại Điều 119 Hiến pháp 2013 và được cụ thể hóa trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 (sửa đổi, bổ sung 2020), Ủy ban Thường vụ Quốc hội là cơ quan có thẩm quyền giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh.

Việc sửa đổi Hiến pháp được thực hiện như thế nào?

Quy trình sửa đổi Hiến pháp được quy định rất chặt chẽ tại Điều 120 Hiến pháp 2013. Theo đó, chỉ Quốc hội mới có quyền sửa đổi Hiến pháp. Việc sửa đổi phải được tiến hành theo trình tự đặc biệt: khi có đề nghị sửa đổi, Quốc hội sẽ thành lập Ủy ban dự thảo sửa đổi Hiến pháp để nghiên cứu, soạn thảo và tổ chức lấy ý kiến nhân dân.

vai trò của hiến pháp trong hệ thống pháp luật Việt Nam là vô cùng to lớn và không thể thay thế, đóng vai trò là nền tảng pháp lý tối cao, định hướng cho mọi hoạt động lập pháp và bảo vệ vững chắc quyền con người. Nếu bạn cần tư vấn chi tiết hơn về các quy định pháp luật liên quan, đừng ngần ngại liên hệ ACC Đà Nẵng để được hỗ trợ nhanh chóng và chính xác nhất.