ACC ĐÀ NẴNG

Việc áp dụng TCVN 12249:2018 trong việc tái sử dụng tro xỉ nhiệt điện làm vật liệu san lấp là một bước tiến quan trọng trong lộ trình phát triển kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam. Quy chuẩn này giúp giải quyết bài toán môi trường tại các nhà máy điện than, đồng thời cung cấp nguồn vật liệu xây dựng thay thế dồi dào và tiết kiệm. Để hiểu rõ các điều kiện kỹ thuật và trình tự pháp lý khi sử dụng loại vật liệu này, hãy cùng tìm hiểu cùng ACC Đà Nẵng.

1. Căn cứ pháp lý và chính sách thúc đẩy tái chế tro xỉ nhiệt điện

Sử dụng tro xỉ làm vật liệu san lấp không chỉ đơn thuần là giải pháp kỹ thuật mà còn là nghĩa vụ thực thi các chính sách chiến lược của quốc gia về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật để khuyến khích và bắt buộc việc xử lý, sử dụng tro xỉ thay vì lưu giữ tại các bãi thải gây ô nhiễm.

Căn cứ theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, tro xỉ nhiệt điện được phân loại là chất thải rắn công nghiệp thông thường nếu đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật làm vật liệu xây dựng hoặc san lấp. Tiêu chuẩn TCVN 12249:2018 đóng vai trò là công cụ pháp lý cốt lõi để các nhà máy nhiệt điện và doanh nghiệp xây dựng xác định ngưỡng an toàn, đảm bảo tro xỉ không gây tác động tiêu cực đến môi trường đất và nước ngầm.

Bên cạnh đó, việc sử dụng tro xỉ đạt chuẩn còn liên quan chặt chẽ đến trách nhiệm dân sự và nghĩa vụ bồi thường nếu gây ra sự cố môi trường. Theo Bộ luật Dân sự 2015, chủ đầu tư và đơn vị thi công phải đảm bảo vật liệu san lấp không gây nguy hại đến sức khỏe cộng đồng và tài sản của các bên liên quan.

2. Các chỉ tiêu kỹ thuật bắt buộc theo quy định chung của quốc gia

Để được sử dụng làm vật liệu san lấp cho các công trình hạ tầng, tro xỉ phải vượt qua các bài kiểm tra khắt khe về tính chất cơ lý và nồng độ các chất độc hại tiềm ẩn. Các quy định này nhằm đảm bảo lớp nền san lấp có đủ độ ổn định chịu lực và không phát tán các kim loại nặng vào hệ sinh thái xung quanh.

Một trong những chỉ tiêu hàng đầu của TCVN 12249:2018 là giới hạn về hàm lượng các thành phần hóa học và nồng độ chất ô nhiễm trong nước chiết từ tro xỉ. Các thông số như Asen, Thủy ngân, Chì, và Cadimi phải nằm dưới ngưỡng cho phép để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho nguồn nước sinh hoạt của cư dân khu vực lân cận. Việc thực hiện đo đạc này phải được tiến hành bởi các phòng thí nghiệm có năng lực và được Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp phép, nhằm đảm bảo tính khách quan và chính xác của số liệu báo cáo môi trường định kỳ của doanh nghiệp.

Về mặt cơ lý, tro xỉ cần đạt được độ ẩm tối ưu và hệ số đầm nén nhất định để tạo ra bề mặt san lấp vững chắc, không bị sụt lún theo thời gian. Tiêu chuẩn cũng quy định về chỉ số hoạt tính phóng xạ tự nhiên của vật liệu để bảo vệ sức khỏe con người khi sinh sống và làm việc trên nền đất được san lấp. Nếu vật liệu không đáp ứng được các chỉ số này, doanh nghiệp tuyệt đối không được phép sử dụng cho mục đích san lấp mặt bằng dân dụng, nếu vi phạm sẽ bị xử phạt nặng theo Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.

Xem thêm: Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 8275-1:2010

3. Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12249:2018

Quy trình triển khai sử dụng tro xỉ làm vật liệu san lấp cần được thực hiện qua các giai đoạn từ khảo sát, lấy mẫu thử nghiệm đến thi công tại hiện trường dưới sự giám sát chặt chẽ. Việc tuân thủ đúng trình tự không chỉ đảm bảo kỹ thuật mà còn là điều kiện để các cơ quan quản lý phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường hoặc phương án bảo vệ môi trường của dự án.

Bước 1 là giai đoạn phân loại và kiểm định chất lượng nguồn tro xỉ trực tiếp tại nhà máy nhiệt điện trước khi vận chuyển đến công trình. Đơn vị cung cấp phải lập hồ sơ kỹ thuật cho lô hàng, thực hiện lấy mẫu đại diện và gửi đến các đơn vị kiểm định độc lập để phân tích các chỉ tiêu theo từ khóa chính TCVN 12249:2018. Kết quả phân tích phải xác nhận tro xỉ là chất thải rắn công nghiệp thông thường, không chứa thành phần nguy hại vượt ngưỡng theo quy định tại Thông tư 02/2022/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường, làm cơ sở cho việc lập hợp đồng mua bán và vận chuyển vật liệu.

Bước 2 là thiết kế phương án san lấp và thi công đắp thử để xác định các thông số kỹ thuật tối ưu như chiều dày lớp đắp, số lần lu lèn và loại máy thi công phù hợp. Do đặc thù tro xỉ có độ nhẹ và độ tơi xốp khác với đất tự nhiên, việc xác định độ ẩm tối ưu trong quá trình thi công là cực kỳ quan trọng để đạt được độ chặt K theo thiết kế của công trình. Trong giai đoạn này, đơn vị thi công phải thực hiện các biện pháp chống bụi và ngăn chặn sự phát tán của tro xỉ ra môi trường xung quanh theo đúng quy định về an toàn thi công xây dựng và Luật Bảo vệ môi trường 2020.

Bước 3 là tiến hành thi công đại trà và thực hiện công tác kiểm soát, nghiệm thu chất lượng từng lớp san lấp sau khi lu lèn hoàn thiện. Sau khi kết thúc việc san lấp, đơn vị tư vấn giám sát sẽ thực hiện kiểm tra độ chặt hiện trường và lấy mẫu kiểm chứng để đối chiếu lại với các chỉ tiêu của tiêu chuẩn quốc gia. Biên bản nghiệm thu lớp san lấp tro xỉ là thành phần bắt buộc trong hồ sơ hoàn công của dự án, chứng minh việc thực hiện đúng cam kết bảo vệ môi trường và tuân thủ các quy chuẩn kỹ thuật xây dựng theo quy định của Luật Xây dựng 2014 và các văn bản hướng dẫn liên quan.

Xem thêm: Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 6295:1997 về Chai chứa khí

4. Quản lý rủi ro và trách nhiệm của các chủ thể tham gia dự án san lấp

Việc sử dụng một loại vật liệu tái chế như tro xỉ đòi hỏi sự phối hợp trách nhiệm chặt chẽ giữa nhà máy nhiệt điện, đơn vị vận chuyển và chủ đầu tư công trình xây dựng. Mỗi bên đều có những nghĩa vụ pháp lý riêng biệt nhằm đảm bảo vật liệu được sử dụng đúng mục đích và không gây ra các hệ lụy môi trường lâu dài.

Theo quy định của Luật Đất đai 2024, việc san lấp mặt bằng làm thay đổi hiện trạng đất phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép và phải sử dụng vật liệu an toàn, không gây ô nhiễm. Nếu chủ đầu tư sử dụng tro xỉ chưa qua kiểm định đạt chuẩn TCVN 12249:2018, họ có thể phải đối mặt với rủi ro bị thu hồi đất hoặc đình chỉ dự án thi công. Trách nhiệm của nhà máy nhiệt điện là phải đảm bảo nguồn tro xỉ cung cấp luôn ổn định về chất lượng và cung cấp đầy đủ chứng từ nguồn gốc, nếu có sự gian lận trong kết quả kiểm định, nhà máy sẽ phải chịu trách nhiệm hoàn toàn trước pháp luật về các tổn thất môi trường phát sinh.

Ngoài ra, đơn vị vận chuyển tro xỉ cũng phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về vận tải chất thải thông thường theo Nghị định 10/2020/NĐ-CP về kinh doanh và điều kiện kinh doanh vận tải bằng xe ô tô. Việc rơi vãi tro xỉ trên đường vận chuyển không chỉ gây ô nhiễm bụi mịn mà còn có thể bị xử lý hình sự nếu gây tai nạn nghiêm trọng hoặc ô nhiễm môi trường trên diện rộng theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Do đó, việc thiết lập một chuỗi cung ứng khép kín và có sự giám sát điện tử là giải pháp tối ưu để các bên thực hiện đúng trách nhiệm và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trong quá trình tái sử dụng tro xỉ.

5. Câu hỏi thường gặp

 Tro xỉ nhiệt điện có phải là chất thải nguy hại không và làm sao để kiểm chứng theo TCVN 12249:2018?

Theo quy định pháp luật hiện hành, tro xỉ nhiệt điện nếu chưa được kiểm định thì được quản lý như chất thải công nghiệp. Tuy nhiên, nó sẽ được công nhận là chất thải thông thường hoặc vật liệu xây dựng nếu kết quả phân tích mẫu đạt các ngưỡng an toàn về kim loại nặng và phóng xạ theo quy định tại tiêu chuẩn quốc gia. Doanh nghiệp cần thuê đơn vị quan trắc có đủ thẩm quyền thực hiện lấy mẫu định kỳ tại các silo hoặc bãi thải để cấp giấy chứng nhận hợp chuẩn. Đây là điều kiện tiên quyết để tro xỉ thoát khỏi danh mục chất thải và trở thành hàng hóa lưu thông trên thị trường theo quy định của pháp luật về thương mại.

 Có được dùng tro xỉ san lấp cho các khu dân cư hoặc công trình có người sinh sống thường xuyên không?

Việc san lấp tro xỉ cho khu dân cư hoàn toàn được phép nếu vật liệu đáp ứng chỉ số hoạt tính phóng xạ an toàn cho người sử dụng theo mức quy định cụ thể của tiêu chuẩn. Tuy nhiên, đơn vị thiết kế cần lưu ý việc phủ lên trên lớp tro xỉ một lớp đất sạch hoặc vật liệu hoàn thiện khác để ngăn chặn sự phát tán bụi và bảo vệ lớp bề mặt. Việc đảm bảo an toàn sức khỏe cho cư dân là nghĩa vụ bắt buộc của chủ đầu tư theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và các tiêu chuẩn về vệ sinh môi trường đô thị, nhằm tránh các khiếu nại hoặc tranh chấp pháp lý kéo dài về sau.

 Nếu tro xỉ san lấp gây ô nhiễm nguồn nước ngầm của khu vực lân cận, ai sẽ chịu trách nhiệm?

Trách nhiệm trong trường hợp này sẽ thuộc về bên có lỗi trực tiếp dẫn đến sự cố ô nhiễm theo nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”. Nếu chủ đầu tư sử dụng tro xỉ không đạt chuẩn TCVN 12249:2018 để san lấp, họ sẽ phải chịu trách nhiệm bồi thường và khắc phục hậu quả theo Luật Bảo vệ môi trường 2020. Tuy nhiên, nếu nhà máy nhiệt điện cung cấp số liệu kiểm định giả mạo về nồng độ chất độc hại trong tro xỉ, nhà máy đó sẽ phải liên đới chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo các quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Việc lưu giữ hồ sơ kiểm nghiệm và hợp đồng rõ ràng là cách tốt nhất để phân định trách nhiệm khi có sự cố xảy ra.

 Tại sao cần phải kiểm soát độ ẩm của tro xỉ trong quá trình san lấp mặt bằng?

Tro xỉ có khả năng hút nước và biến đổi tính chất cơ lý mạnh mẽ, do đó việc kiểm soát độ ẩm là yếu tố kỹ thuật then chốt để đạt được độ chặt thiết kế. Nếu tro xỉ quá khô sẽ gây ra bụi mịt mù ảnh hưởng đến sức khỏe công nhân và môi trường xung quanh; nếu quá ướt sẽ tạo ra trạng thái bùn nhão, không thể lu lèn đạt yêu cầu chịu lực. Việc tuân thủ quy trình kỹ thuật về độ ẩm không chỉ giúp công trình bền vững mà còn là căn cứ để nghiệm thu chất lượng xây dựng theo đúng các tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật quốc gia đã ban hành.

Hy vọng bài viết trên đã cung cấp cho bạn những kiến thức hữu ích về quy chuẩn kỹ thuật và các quy định pháp lý khi sử dụng tro xỉ nhiệt điện làm vật liệu san lấp. Việc ứng dụng vật liệu tái chế này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn mang lại lợi ích kinh tế bền vững cho doanh nghiệp. Để nhận được tư vấn chuyên sâu về hồ sơ môi trường và các thủ tục pháp lý xây dựng liên quan, hãy liên hệ ACC Đà Nẵng để được hỗ trợ tốt nhất về TCVN 12249:2018.