ACC ĐÀ NẴNG

Người tiến hành tố tụng hành chính đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân trước các quyết định hành chính của cơ quan nhà nước. Trong bối cảnh pháp luật Việt Nam ngày càng hoàn thiện, việc hiểu rõ các bên tham gia tố tụng giúp cá nhân và tổ chức dễ dàng bảo vệ quyền lợi của mình một cách hiệu quả. Thủ tục tố tụng hành chính không chỉ đảm bảo tính công bằng mà còn góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền. Cùng ACC Đà Nẵng tìm hiểu sâu hơn về chủ đề này.

1. Người tiến hành tố tụng hành chính là những ai?

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, người tiến hành tố tụng hành chính được quy định cụ thể nhằm đảm bảo quá trình giải quyết vụ việc diễn ra công bằng, minh bạch và tuân thủ nguyên tắc pháp quyền.

Căn cứ khoản 2 Điều 36 Luật Tố tụng hành chính năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung bởi khoản 22 Điều 2 của Luật sửa đổi, bổ sung một số luật liên quan năm 2025), người tiến hành tố tụng hành chính bao gồm các chức danh thuộc Tòa án và Viện kiểm sát.

Cụ thể, phía Tòa án có Chánh án, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thẩm tra viên và Thư ký Tòa án; phía Viện kiểm sát có Viện trưởng, Kiểm sát viên và Kiểm tra viên. Những chủ thể này thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của pháp luật trong quá trình giải quyết vụ án hành chính.

Việc xác định rõ người tiến hành tố tụng hành chính giúp tránh nhầm lẫn trong thực tiễn, đặc biệt khi các vụ việc hành chính thường liên quan đến quyền lợi kinh tế, xã hội của công dân. Ví dụ, trong một vụ tranh chấp về thu hồi đất đai, người khởi kiện có thể là hộ gia đình, người bị kiện là UBND tỉnh, và Thẩm phán là người tiến hành tố tụng chính. Sự phân loại này đảm bảo mọi bên đều có cơ hội trình bày lập luận, từ đó nâng cao hiệu quả của hệ thống tư pháp hành chính.

2. Vai trò của người tiến hành tố tụng hành chính trong quy trình giải quyết vụ việc

Người tiến hành tố tụng hành chính đóng vai trò trung tâm trong việc duy trì trật tự pháp lý và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan. Theo Luật Tố tụng hành chính 2015, tại Điều 3, vai trò của họ được nhấn mạnh qua việc thực hiện các chức năng từ thụ lý đơn kiện đến ra bản án sơ thẩm hoặc phúc thẩm.

Điều này phù hợp với tinh thần Hiến pháp 2013, tại Điều 103, quy định Tòa án phải bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức. Không có sự tham gia tích cực của các bên này, quá trình tố tụng có thể rơi vào tình trạng thiếu minh bạch hoặc vi phạm nguyên tắc tranh tụng.

Đối với nhóm đương sự, vai trò của người tiến hành tố tụng hành chính thể hiện ở việc khởi xướng và bảo vệ lập trường. Người khởi kiện có trách nhiệm cung cấp chứng cứ ban đầu để chứng minh quyết định hành chính là trái pháp luật, chẳng hạn như thu thập tài liệu liên quan đến hành vi hành chính bị khiếu nại.

Người bị kiện phải giải trình cơ sở pháp lý cho quyết định của mình, đồng thời hợp tác với tòa án trong việc cung cấp hồ sơ vụ việc. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đóng góp bằng cách đưa ra ý kiến bổ sung, giúp tòa án có cái nhìn toàn diện hơn về vụ việc. Những vai trò này không chỉ thúc đẩy tính công bằng mà còn giáo dục công dân về ý thức pháp luật, góp phần xây dựng xã hội dân chủ theo Hiến pháp 2013.

Trong khi đó, nhóm cơ quan tư pháp đảm nhận vai trò điều phối và giám sát. Thẩm phán và Hội thẩm chịu trách nhiệm phân tích chứng cứ, áp dụng pháp luật một cách khách quan, đảm bảo bản án được đưa ra dựa trên sự thật và quy định pháp lý. Ví dụ, trong các vụ việc liên quan đến khiếu nại quyết định hành chính về môi trường, Thẩm phán phải xem xét cả khía cạnh kỹ thuật và pháp lý để tránh sai sót.

Viện kiểm sát, với vai trò kiểm sát viên, giám sát toàn bộ quy trình để phát hiện và kiến nghị khắc phục các vi phạm, như trì hoãn xét xử hoặc thiếu chứng cứ. Vai trò này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các vụ việc hành chính ngày càng phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên để đạt được công lý nhanh chóng và hiệu quả.

Xem thêm: Chức năng buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam

3. Quyền và nghĩa vụ của người tiến hành tố tụng hành chính

Mỗi người tiến hành tố tụng hành chính đều được pháp luật trao quyền cụ thể để thực hiện nhiệm vụ, đồng thời phải tuân thủ các nghĩa vụ nghiêm ngặt nhằm đảm bảo tính công bằng.

Luật Tố tụng hành chính 2015, tại Chương III, quy định rõ ràng các quyền và nghĩa vụ này, dựa trên nền tảng Hiến pháp 2013 tại Điều 16, bảo vệ quyền bào chữa và tiếp cận công lý của công dân. Việc cân bằng quyền và nghĩa vụ giúp ngăn chặn lạm dụng quyền lực và thúc đẩy tố tụng diễn ra suôn sẻ.

Đối với người khởi kiện và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, quyền chính bao gồm quyền nộp đơn kiện, yêu cầu tòa án bảo vệ quyền lợi và tham gia tranh tụng đầy đủ, theo Điều 116 của Luật Tố tụng hành chính 2015. Họ có quyền thu thập chứng cứ, mời luật sư bào chữa và kháng cáo bản án nếu không đồng ý.

Tuy nhiên, nghĩa vụ của họ là cung cấp thông tin trung thực, hợp tác với tòa án và chịu trách nhiệm về chi phí tố tụng nếu thua kiện. Ví dụ, trong một vụ khiếu nại quyết định hành chính về cấp phép xây dựng, người khởi kiện phải nộp đầy đủ tài liệu chứng minh thiệt hại, tránh tình trạng cố tình che giấu sự thật dẫn đến hậu quả pháp lý.

Người bị kiện, thường là cơ quan hành chính, có quyền bảo vệ lập trường của mình bằng cách trình bày chứng cứ và yêu cầu hoãn phiên tòa nếu cần thêm thời gian chuẩn bị, theo Điều 118. Nghĩa vụ của họ bao gồm cung cấp toàn bộ hồ sơ vụ việc trong thời hạn quy định và chấp hành bản án của tòa án. Điều này đảm bảo cơ quan nhà nước không lạm dụng quyền lực, phù hợp với nguyên tắc trách nhiệm giải trình trong Hiến pháp 2013.

Về phần Thẩm phán, Hội thẩm và Viện kiểm sát, quyền của họ bao gồm quyền triệu tập đương sự, yêu cầu cung cấp chứng cứ và ra quyết định tạm đình chỉ vụ việc nếu cần thiết, theo Điều 51 và Điều 25 của Luật Tố tụng hành chính 2015. Họ có quyền độc lập trong xét xử, không chịu sự can thiệp từ bất kỳ cơ quan nào khác. Nghĩa vụ cốt lõi là hành xử khách quan, bảo mật thông tin vụ việc và liên tục nâng cao trình độ chuyên môn. Ví dụ, Thẩm phán phải từ chối tham gia nếu có lợi ích cá nhân liên quan, tránh xung đột lợi ích. Viện kiểm sát có nghĩa vụ kiến nghị hủy án nếu phát hiện vi phạm nghiêm trọng, góp phần bảo vệ công lý.

Xem thêm: Người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự

4. Câu hỏi thường gặp

Người tiến hành tố tụng hành chính có thể là cơ quan nước ngoài không?

Không, theo Luật Tố tụng hành chính 2015, người tiến hành tố tụng hành chính chỉ giới hạn trong lãnh thổ Việt Nam và bao gồm các cơ quan, cá nhân thuộc hệ thống pháp luật Việt Nam. Hiến pháp 2013 tại Điều 2 khẳng định chủ quyền quốc gia, do đó các cơ quan nước ngoài không có thẩm quyền tham gia tố tụng hành chính nội địa. Nếu vụ việc liên quan yếu tố nước ngoài, tòa án Việt Nam vẫn chủ trì và áp dụng pháp luật Việt Nam, đảm bảo tính độc lập và toàn vẹn lãnh thổ.

Làm thế nào để trở thành người tiến hành tố tụng hành chính với vai trò Thẩm phán?

Để trở thành Thẩm phán – một người tiến hành tố tụng hành chính – cần đáp ứng các điều kiện theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024, kết hợp với Luật Tố tụng hành chính 2015. Ứng viên phải là công dân Việt Nam từ 30 tuổi trở lên, có phẩm chất đạo đức tốt, bằng cấp pháp lý và kinh nghiệm thực tiễn ít nhất 5 năm. Quy trình tuyển chọn qua thi tuyển công khai, đào tạo tại Học viện Tòa án, và bổ nhiệm bởi Quốc hội hoặc Chủ tịch nước, đảm bảo tính chuyên nghiệp và khách quan theo Hiến pháp 2013.

Người tiến hành tố tụng hành chính có được miễn trách nhiệm nếu vi phạm không?

Không, người tiến hành tố tụng hành chính phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu vi phạm, theo Điều 159 của Luật Tố tụng hành chính 2015. Hiến pháp 2013 tại Điều 100 quy định mọi cá nhân đều bình đẳng trước pháp luật. Thẩm phán hoặc kiểm sát viên có thể bị kỷ luật, bồi thường thiệt hại hoặc truy cứu hình sự nếu cố tình làm sai lệch vụ việc. Cơ chế khiếu nại và giám sát từ Viện kiểm sát giúp đảm bảo trách nhiệm, bảo vệ quyền lợi công dân.

Người tiến hành tố tụng hành chính là yếu tố then chốt quyết định sự thành bại của một vụ việc hành chính, giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp và duy trì công lý xã hội. Hiểu rõ vai trò, quyền lợi và nghĩa vụ của họ không chỉ hỗ trợ cá nhân trong tố tụng mà còn góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền vững mạnh. Nếu bạn đang gặp vấn đề liên quan đến tố tụng hành chính, hãy liên hệ ACC Đà Nẵng để nhận tư vấn chuyên sâu và hỗ trợ kịp thời từ các chuyên gia pháp lý giàu kinh nghiệm.