Trong cuộc sống, có những trường hợp đặc biệt khi một cá nhân không thể tự mình thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp lý. Lúc này, "người giám hộ" đóng vai trò như một điểm tựa pháp lý tối quan trọng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp và quản lý tài sản cho họ. Tuy nhiên, pháp luật chia người giám hộ thành hai diện rõ rệt: Giám hộ đương nhiên và giám hộ cử. Ai sẽ là người được ưu tiên hàng đầu? Hãy cùng chuyên gia pháp lý tại ACC Đà Nẵng tháo gỡ chi tiết ngay dưới đây!
1. Khái niệm cơ bản về giám hộ trong pháp luật dân sự
Giám hộ là biện pháp pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người chưa thành niên hoặc người mất năng lực hành vi dân sự, theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2015. Người giám hộ có trách nhiệm đại diện, chăm sóc và quản lý tài sản cho người được giám hộ, đảm bảo lợi ích tốt nhất cho họ.
1.1. Giám hộ đương nhiên là gì?
Giám hộ đương nhiên là hình thức giám hộ phát sinh tự động theo quy định pháp luật, dựa trên mối quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân, mà không cần thủ tục chỉ định. Cụ thể, theo Điều 47 Bộ luật Dân sự 2015, cha, mẹ là người giám hộ đương nhiên đối với con chưa thành niên; ông, bà nội/ngoại đối với cháu chưa thành niên mà cha mẹ chết, mất tích hoặc bị Tòa án tước quyền cha mẹ; anh, chị, em ruột đối với em chưa thành niên mà cha mẹ, ông bà chết, mất tích hoặc bị tước quyền. Hình thức này ưu tiên áp dụng đầu tiên khi có nhu cầu giám hộ.
1.2. Giám hộ cử là gì?
Giám hộ cử là hình thức giám hộ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền chỉ định hoặc người được giám hộ lựa chọn, áp dụng khi không có hoặc không thể áp dụng giám hộ đương nhiên. Theo Điều 48 Bộ luật Dân sự 2015, người giám hộ được cử có thể là người thân thích khác, người không phải thân thích nhưng có đủ điều kiện, nhằm đảm bảo lợi ích của người được giám hộ.
2. Phân biệt giám hộ đương nhiên và giám hộ cử
Giám hộ đương nhiên và giám hộ cử là hai khái niệm cơ bản trong Bộ luật Dân sự 2015, được quy định tại Chương X, nhằm bảo vệ quyền lợi của người chưa thành niên hoặc người mất năng lực hành vi. Giám hộ đương nhiên là hình thức giám hộ tự động phát sinh dựa trên mối quan hệ huyết thống hoặc pháp lý, trong khi giám hộ cử là hình thức do cơ quan nhà nước chỉ định khi không có giám hộ đương nhiên.
Theo Điều 84 Bộ luật Dân sự 2015, giám hộ đương nhiên được áp dụng cho cha mẹ đối với con chưa thành niên hoặc người con đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi, mà không cần bất kỳ thủ tục nào.
Ngược lại, giám hộ cử được quy định tại Điều 85 Bộ luật Dân sự 2015, áp dụng khi không có người giám hộ đương nhiên, chẳng hạn như trường hợp cả cha mẹ đều mất hoặc bị tước quyền giám hộ. Trong trường hợp này, Tòa án nhân dân nơi người cần giám hộ cư trú sẽ ra quyết định cử người giám hộ, dựa trên lợi ích tốt nhất của người được giám hộ.
Một điểm phân biệt rõ nét là về tính tự động và thủ tục. Giám hộ đương nhiên không yêu cầu bất kỳ quyết định nào từ cơ quan nhà nước, giúp tiết kiệm thời gian và chi phí, trong khi giám hộ cử đòi hỏi quy trình pháp lý nghiêm ngặt, bao gồm đơn yêu cầu và xét xử tại tòa.
Xem thêm: Nghĩa vụ cấp dưỡng luật hôn nhân gia đình chi tiết
3. Căn cứ pháp lý liên quan đến giám hộ đương nhiên và giám hộ cử
Bộ luật Dân sự 2015 là văn bản chính, với các điều khoản từ Điều 84 đến Điều 91, quy định về quyền và nghĩa vụ của người giám hộ. Cụ thể, Điều 84 nêu rõ giám hộ đương nhiên thuộc về cha mẹ, trừ trường hợp bị tước quyền theo Điều 86, trong khi Điều 85 quy định thẩm quyền của tòa án trong việc cử giám hộ.
Ngoài ra, Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 tại Chương IV cũng bổ sung các quy định liên quan, đặc biệt về giám hộ trong trường hợp ly hôn hoặc tranh chấp quyền nuôi con, đảm bảo quyền lợi của trẻ em được ưu tiên.
Một khía cạnh quan trọng là các điều kiện chấm dứt giám hộ, được quy định tại Điều 91 Bộ luật Dân sự 2015, chẳng hạn như khi người được giám hộ đạt tuổi thành niên hoặc khôi phục năng lực hành vi.
Xem thêm: Luật hôn nhân gia đình là gì? Tìm hiểu chi tiết
4. Quy trình thực hiện giám hộ cử
Căn cứ Điều 20 và Điều 21 Luật Hộ tịch 2014 và Mục 13 Phần II Quyết định 1872/QĐ-BTP năm 2020, trình tự thực hiện thủ tục đăng ký giám hộ bao gồm các bước sau:
Bước 1: Nộp hồ sơ
Người có yêu cầu đăng ký giám hộ nộp hồ sơ tại UBND cấp xã có thẩm quyền
Bước 2: Tiếp nhận hồ sơ
- Người tiếp nhận có trách nhiệm kiểm tra ngay toàn bộ hồ sơ, xác định tính hợp lệ của giấy tờ trong hồ sơ do người yêu cầu nộp, xuất trình; đối chiếu thông tin trong Tờ khai với giấy tờ trong hồ sơ.
- Nếu hồ sơ đầy đủ, hợp lệ, người tiếp nhận hồ sơ viết giấy tiếp nhận, trong đó ghi rõ ngày, giờ trả kết quả;
- Nếu hồ sơ chưa đầy đủ, hoàn thiện thì hướng dẫn người nộp hồ sơ bổ sung, hoàn thiện theo quy định;
- Trường hợp không thể bổ sung, hoàn thiện hồ sơ ngay thì phải lập thành văn bản hướng dẫn, trong đó nêu rõ loại giấy tờ, nội dung cần bổ sung, hoàn thiện, ký, ghi rõ họ, tên của người tiếp nhận.
Bước 3: Trả kết quả
- Sau khi nhận đủ hồ sơ, nếu thấy yêu cầu đăng ký giám hộ đủ điều kiện theo quy định pháp luật thì công chức tư pháp – hộ tịch báo cáo Chủ tịch UBND cấp xã.
- Trường hợp Chủ tịch UBND cấp xã đồng ý giải quyết thì công chức tư pháp – hộ tịch ghi vào Sổ đăng ký giám hộ, hướng dẫn người yêu cầu đăng ký hộ tịch kiểm tra nội dung Trích lục đăng ký giám hộ và Sổ đăng ký giám hộ, cùng người đi đăng ký giám hộ ký vào Sổ.
- Chủ tịch UBND cấp xã Trích lục đăng ký giám hộ cho người yêu cầu.
5. Vai trò của giám hộ trong bảo vệ quyền lợi cá nhân
Vai trò của giám hộ, bao gồm cả giám hộ đương nhiên và giám hộ cử, là yếu tố then chốt trong việc bảo vệ quyền lợi cá nhân, đặc biệt đối với những người không thể tự quyết định. Người giám hộ có trách nhiệm đại diện trong các giao dịch dân sự, như quản lý tài sản hoặc quyết định về sức khỏe, theo Điều 88 Bộ luật Dân sự 2015.
Trong thực tế, người giám hộ đương nhiên thường có vai trò gần gũi hơn, như cha mẹ hướng dẫn con cái trong học tập và phát triển, trong khi người giám hộ cử có thể là người ngoài gia đình, được tòa án chọn dựa trên năng lực và đạo đức. Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 nhấn mạnh rằng vai trò này phải được thực hiện với tinh thần trách nhiệm, đặc biệt trong các trường hợp tranh chấp.
6. Câu hỏi thường gặp
Người giám hộ có được tự ý bán đất, rút tiền tiết kiệm của người được giám hộ không?
Không được tự quyền quyết định. Theo quy định, người giám hộ chỉ được thực hiện các giao dịch liên quan đến tài sản có giá trị lớn của người được giám hộ (như bán bất động sản, rút sổ tiết kiệm lớn) vì lợi ích của chính người được giám hộ và phải có sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ (do gia đình cử ra hoặc UBND chỉ định).
Nếu các anh chị em ruột tranh giành nhau quyền làm giám hộ đương nhiên cho bố mẹ bị sa sút trí tuệ thì xử lý thế nào?
Bộ luật Dân sự quy định nếu các con đều có đủ điều kiện như nhau thì người con cả sẽ là người giám hộ đương nhiên. Tuy nhiên, nếu không thỏa thuận được hoặc có tranh chấp gay gắt làm ảnh hưởng đến quyền lợi của bố mẹ, vụ việc sẽ được đưa ra Tòa án để phân xử người giám hộ phù hợp nhất.
Giám hộ đương nhiên có thể bị thay thế bằng giám hộ cử không?
Giám hộ đương nhiên chỉ bị thay thế bằng giám hộ cử khi có quyết định của Tòa án, chẳng hạn trường hợp cha mẹ bị tước quyền theo Điều 50 Bộ luật Dân sự 2015.
Ai có thẩm quyền quyết định giám hộ cử?
Thẩm quyền thuộc về Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người cần giám hộ cư trú, theo Điều 48 Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Hộ tịch.
Giám hộ đương nhiên và giám hộ cử có quyền quản lý tài sản như thế nào?
Người giám hộ có quyền quản lý tài sản của người được giám hộ theo Điều 52 Bộ luật Dân sự 2015, nhưng phải báo cáo định kỳ và không được sử dụng cho mục đích cá nhân.
Giám hộ đương nhiên và giám hộ cử không chỉ là các khái niệm pháp lý mà còn là công cụ quan trọng để bảo vệ quyền lợi cá nhân trong xã hội. Hiểu rõ và áp dụng đúng sẽ giúp tránh các vấn đề pháp lý phức tạp. Hãy liên hệ ACC Đà Nẵng để được tư vấn chuyên sâu và hỗ trợ kịp thời, đảm bảo mọi thủ tục được thực hiện một cách hiệu quả.
Để lại một bình luận