ACC ĐÀ NẴNG

Nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự là một nguyên tắc cốt lõi đảm bảo tính công bằng và tranh tụng trong các vụ việc dân sự tại Việt Nam. Thủ tục này giúp các bên bảo vệ quyền lợi hợp pháp, tránh tình trạng lạm dụng hoặc thiếu cơ sở pháp lý. Việc hiểu rõ ai chịu trách nhiệm chứng minh không chỉ hỗ trợ đương sự mà còn góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp. Cùng ACC Đà Nẵng tìm hiểu sâu hơn về vấn đề này.

1. Ai có nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự?

Căn cứ quy định tại Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 thì nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự thuộc về đương sự. Theo đó, theo quy định tại khoản 1 Điều 68 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 thì:

• Đương sự trong vụ án dân sự là cơ quan, tổ chức, cá nhân bao gồm nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
• Đương sự trong việc dân sự là cơ quan, tổ chức, cá nhân bao gồm người yêu cầu giải quyết việc dân sự và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

Nghĩa vụ chứng minh của đương sự thực hiện theo quy định tại Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cụ thể như sau:

(1) Đương sự có yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình phải thu thập, cung cấp, giao nộp cho Tòa án tài liệu, chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu đó là có căn cứ và hợp pháp, trừ các trường hợp sau đây:

• Người tiêu dùng khởi kiện không có nghĩa vụ chứng minh lỗi của tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ. Tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ bị kiện có nghĩa vụ chứng minh mình không có lỗi gây ra thiệt hại theo quy định của pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng;
• Đương sự là người lao động trong vụ án lao động mà không cung cấp, giao nộp được cho Tòa án tài liệu, chứng cứ vì lý do tài liệu, chứng cứ đó đang do người sử dụng lao động quản lý, lưu giữ thì người sử dụng lao động có trách nhiệm cung cấp, giao nộp tài liệu, chứng cứ đó cho Tòa án.

Người lao động khởi kiện vụ án đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động thuộc trường hợp người sử dụng lao động không được thực hiện quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động hoặc trường hợp không được xử lý kỷ luật lao động đối với người lao động theo quy định của pháp luật về lao động thì nghĩa vụ chứng minh thuộc về người sử dụng lao động;

• Các trường hợp pháp luật có quy định khác về nghĩa vụ chứng minh.

(2) Đương sự phản đối yêu cầu của người khác đối với mình phải thể hiện bằng văn bản và phải thu thập, cung cấp, giao nộp cho Tòa án tài liệu, chứng cứ để chứng minh cho sự phản đối đó.

(3) Cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện để bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước hoặc yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác phải thu thập, cung cấp, giao nộp cho Tòa án tài liệu, chứng cứ để chứng minh cho việc khởi kiện, yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp pháp.

Tổ chức xã hội tham gia bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng không có nghĩa vụ chứng minh lỗi của tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ theo quy định của pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng.

(4) Đương sự có nghĩa vụ đưa ra chứng cứ để chứng minh mà không đưa ra được chứng cứ hoặc không đưa ra đủ chứng cứ thì Tòa án giải quyết vụ việc dân sự theo những chứng cứ đã thu thập được có trong hồ sơ vụ việc.

2. Các nguyên tắc cơ bản quy định nghĩa vụ chứng minh

Nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự được xây dựng trên nền tảng các nguyên tắc pháp lý cơ bản, nhằm đảm bảo tính minh bạch và công bằng.

Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, nguyên tắc ai yêu cầu thì phải chứng minh (Điều 70) là nền tảng, nghĩa là bên nào đưa ra lập luận hoặc yêu cầu thì phải cung cấp chứng cứ hỗ trợ. Điều này phù hợp với Hiến pháp 2013 tại Điều 103, quy định tòa án phải dựa trên pháp luật và chứng cứ để giải quyết vụ việc.

Các bên không được phép chuyển giao trách nhiệm chứng minh cho nhau một cách tùy tiện, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác như trong các vụ việc liên quan đến trẻ em hoặc người mất năng lực hành vi.

Trong thực tế, nguyên tắc này khuyến khích các đương sự thu thập chứng cứ từ sớm, bao gồm tài liệu, lời khai và vật chứng, để tránh tình trạng thiếu hụt thông tin khi vụ việc được đưa ra xét xử. Hơn nữa, tòa án chỉ can thiệp khi cần thiết, như yêu cầu bổ sung chứng cứ theo Điều 106, nhưng không thay thế nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự của các bên.

Việc tuân thủ các nguyên tắc này không chỉ giúp vụ việc được giải quyết đúng đắn mà còn nâng cao niềm tin của công chúng vào hệ thống tư pháp, đặc biệt trong bối cảnh tranh chấp dân sự ngày càng phức tạp như hợp đồng, thừa kế hay tranh chấp tài sản.

Xem thêm: Quy trình giải quyết vụ án hình sự chi tiết

3. Các loại chứng cứ và trách nhiệm thu thập của các bên

Để thực hiện nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự, các bên cần nắm rõ các loại chứng cứ được pháp luật công nhận, theo quy định tại Điều 93 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Chứng cứ bao gồm tài liệu như hợp đồng, biên bản, giấy tờ chứng minh quyền sở hữu; lời khai của đương sự, nhân chứng hoặc chuyên gia; vật chứng như hiện vật liên quan đến tranh chấp; và kết luận của cơ quan giám định.

Mỗi bên phải tự thu thập và nộp chứng cứ cho tòa án trong thời hạn quy định, thường là trước phiên họp kiểm tra việc giao nộp hoặc tại phiên tòa sơ thẩm. Nếu chứng cứ nằm trong tay bên thứ ba, đương sự có quyền yêu cầu tòa án thu thập theo Điều 97, nhưng vẫn phải chứng minh tính cần thiết của nó.

Trong các vụ việc dân sự, nguyên đơn thường phải cung cấp chứng cứ ban đầu để chứng minh sự tồn tại của tranh chấp, trong khi bị đơn phản bác bằng chứng cứ ngược lại. Việc lạm dụng hoặc cung cấp chứng cứ giả mạo sẽ dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng, như bị bác bỏ yêu cầu hoặc chịu trách nhiệm bồi thường theo Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Hơn nữa, Hiến pháp 2013 tại Điều 21 bảo vệ quyền khiếu nại, tố cáo, nhấn mạnh rằng chứng cứ phải được thu thập hợp pháp để đảm bảo tính chân thực. Trong thực tiễn xét xử, tòa án đánh giá chứng cứ dựa trên tính liên quan, hợp pháp và độ tin cậy, giúp phân định rõ ràng nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự giữa các bên.

Xem thêm tại đây: Hành vi tố tụng là gì? Hướng dẫn chi tiết

4. Vai trò hỗ trợ của tòa án và hậu quả khi không thực hiện nghĩa vụ

Mặc dù nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự chủ yếu thuộc về các bên, tòa án vẫn đóng vai trò hỗ trợ quan trọng để đảm bảo vụ việc được giải quyết toàn diện.

Theo Điều 71 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, tòa án có quyền thu thập chứng cứ khi các bên không thể tự làm được, đặc biệt trong các trường hợp liên quan đến lợi ích công cộng hoặc quyền lợi của người yếu thế, phù hợp với nguyên tắc bảo vệ quyền con người tại Hiến pháp 2013. Ví dụ, tòa án có thể yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp tài liệu hoặc tổ chức giám định độc lập.

Tuy nhiên, sự hỗ trợ này không miễn trừ trách nhiệm của đương sự; nếu một bên cố tình không cung cấp chứng cứ mà không có lý do chính đáng, tòa án có thể coi yêu cầu của họ là không có cơ sở và bác bỏ theo Điều 217.

Hậu quả của việc vi phạm nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự có thể nghiêm trọng, bao gồm việc thua kiện, phải chịu án phí và thậm chí bị cấm khởi kiện lại nếu chứng cứ bị phát hiện là giả mạo.

Trong thực tiễn, nhiều vụ việc dân sự thất bại chỉ vì thiếu chứng cứ đầy đủ, nhấn mạnh nhu cầu tư vấn pháp lý chuyên sâu từ sớm. Tòa án cũng khuyến khích hòa giải dựa trên chứng cứ, giúp giảm tải cho hệ thống tư pháp và thúc đẩy giải quyết tranh chấp ngoài tòa.

5. Câu hỏi thường gặp

Ai là người chịu nghĩa vụ chứng minh chính trong vụ kiện dân sự?

Trong tố tụng dân sự, nguyên đơn chịu nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự chính để chứng minh yêu cầu của mình theo Điều 70 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Bị đơn chỉ chứng minh để phản bác, trong khi tòa án hỗ trợ nếu cần. Việc này đảm bảo nguyên tắc tranh tụng, giúp vụ việc được giải quyết dựa trên cơ sở pháp lý vững chắc và bình đẳng theo Hiến pháp 2013.

Làm thế nào nếu một bên không thể thu thập chứng cứ?

Nếu đương sự không thể thu thập chứng cứ do lý do khách quan, họ có thể yêu cầu tòa án hỗ trợ theo Điều 97 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, chẳng hạn như trích lục tài liệu từ cơ quan nhà nước. Tuy nhiên, họ vẫn phải giải thích rõ ràng và cung cấp thông tin cần thiết. Việc này không loại trừ trách nhiệm cơ bản, nhằm tránh lạm dụng và đảm bảo tính khách quan trong tố tụng.

Chứng cứ nào được coi là hợp pháp trong tố tụng dân sự?

Chứng cứ hợp pháp phải được thu thập theo quy định pháp luật, bao gồm tài liệu, lời khai và vật chứng theo Điều 93 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Chúng phải liên quan trực tiếp đến vụ việc, chân thực và không vi phạm quyền riêng tư. Tòa án sẽ loại bỏ chứng cứ bất hợp pháp, bảo vệ quyền lợi các bên theo tinh thần Hiến pháp 2013, giúp quá trình chứng minh diễn ra công bằng.

Nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự đóng vai trò quyết định trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên, đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và tuân thủ nghiêm ngặt pháp luật. Việc nắm vững nguyên tắc này giúp tránh rủi ro thua kiện do thiếu chứng cứ, đồng thời thúc đẩy giải quyết tranh chấp hiệu quả. Để nhận tư vấn chuyên sâu và hỗ trợ pháp lý kịp thời, hãy liên hệ ACC Đà Nẵng ngay hôm nay, nơi đội ngũ chuyên gia sẵn sàng đồng hành cùng bạn trong mọi vụ việc dân sự.